Boeken – Vietnaminfo

De bergen zingen – Een lied met vele stemmen

Redactie — Thu, 19 Mar 2020 15:16:00 +0000

Met De bergen zingen heeft Nguyen Phan Que Mai een schitterend, veelzijdig familieverhaal geschreven, dat bijna een eeuw Vietnamese geschiedenis omvat; van de Franse koloniale tijd tot de opkomst van de communistische Vietminh, de scheiding tussen Noord- en Zuid-Vietnam, de Vietnam oorlog, tot aan het heden.

The mountains sing, door Nguyen Phan Que Mai.

Doordat het verhaal afwisselend wordt verteld door Dieu Lan, geboren in 1920, en haar kleindochter Huong, geboren in 1960, lijkt de roman op koorzang met meerdere stemmen.

Dieu Lan is het hoofd van de familie; verstoken van een vader, echtgenoot, broer en oudste zoon ten gevolge van van oorlog en bezetting, doorstaat ze de historische veranderingen en economische tegenspoed dankzij haar zelfredzaamheid, intelligentie, creativiteit en zachtaardigheid. Zij is geboren in dezelfde provincie als de revolutionaire leider Ho Chi Minh, maar Dieu Lan’s gedrag weerspiegelt haar eigen idee van onafhankelijkheid.

Tijdens het tijdperk voor de economische hervormingen van Vietnam in de jaren ’80 drijft ze handel op de zwarte markt om de levensomstandigheden van haar familie en de wijk te verbeteren. Ze neemt verboden Amerikaanse literatuur mee voor haar kleindochter, in de hoop de intellectuele horizon van Huong te verbreden, en toont een onwankelbare liefde voor haar zoon die vocht in het pro-Amerikaanse Zuid-Vietnamese leger.

Symbool van onsterfelijkheid

‘De bergen’ in de titel vertegenwoordigen het Vietnamese volk en hun land, het ‘zingen’ staat voor de meervoudige perspectieven die in de roman doorklinken. ‘Bergen zingen’ is ook de letterlijke betekenis van son ca, het Chinees-Vietnamese woord voor de met de hand gesneden houten leeuwerik die Huong erft van haar lang verloren gewaande vader. Als een symbool van onsterfelijkheid in de Vietnamese cultuur doet de son ca ook denken aan de gouden nachtegaal van Yeats, zijn evenbeeld in Sailing to Byzantium die zingt over ‘wat voorbij is, voorbijgaat of nog komt’.

Het verleden speelt een prominente rol in Que Mai’s roman, omdat het nog steeds het heden en de toekomst beïnvloedt. De schrijfster draagt De bergen zingen op aan haar grootmoeder, die omkwam tijdens de Grote Hongersnood van de jaren ’40 toen Japan Vietnam bezet hield, aan haar grootvader, die stierf door de hardvochtige landhervormingen die in 1955 door de Noord-Vietnamese communistische regering werden doorgevoerd, en aan haar oom, ‘wiens jeugd door de Vietnam oorlog werd verteerd’ en de miljoenen Vietnamezen en niet-Vietnamezen die in de oorlog het leven lieten.

Geboren in 1973 in Noord-Vietnam, verhuisde Que Mai op haar zesde met haar familie naar het zuiden, voordat ze een universiteitsbeurs won om in Australië te kunnen studeren. Zij koos later voor een schrijfcarrière, om de langdurige sociaal-psychologische gevolgen van de oorlog in Vietnam te onderzoeken. Haar achtergrond schenkt Que Mai het scherpzinnig vermogen om op elegante wijze de tegenstrijdige waarheden over oorlog, verplaatsing, esthetische representaties en de menselijke natuur te onderbouwen.

In De bergen zingen kan Huong de menselijkheid van haar zogenaamde Amerikaanse vijanden zien, doordat ze Laura Ingalls Wilder’s verhaal van de hechte pioniersfamilie in Little House in the Big Woods heeft gelezen (een boek dat ze op de zwarte markt van haar grootmoeder Dieu Lan heeft gekocht). Tegelijkertijd vrijwaart schoonheid een cultuur niet van haar onmenselijkheid; op een zeker moment stelt Dieu Lan vast dat een elegante haiku over een kikker van de Japanse dichter Basho de Vietnamezen niet kon redden van de wreedheid van hun Japanse bezetters.

Burgeroorlog tussen verwanten

Het belangrijkste is dat de roman ons allemaal helpt ‘de vijand’ niet als abstract of duivels te zien, maar lichamelijk, zelfs familiaal. Een Amerikaanse bommenwerper die uit de lucht valt, als Icarus, is even kwetsbaar als iemands broer die vecht voor de andere kant. De oorlog in Vietnam is niet alleen een internationale ideologische strijd, maar ook een burgeroorlog tussen verwanten. Een personage klaagt: ‘Maar wat als 1 van mijn kameraden zijn pistool op je voorhoofd had gericht? Zou ik mijn wapenbroeder doden om mijn bloedbroeder te redden?’

Door de verschrikkelijke gevolgen te beschrijven van oorlog en de marxistische ideologie, die burgers en familieleden ertoe dwongen verraders of patriotten te worden, benadrukt De bergen zingen het recht van het individu om te denken, lezen en handelen volgens de regels van innerlijke beschaving, die voortkomt uit Vietnam’s vruchtbaar en meelevend cultureel erfgoed.

En toch, ondanks de wonderbaarlijk evenwichtige benadering van de roman, moet er nog echt herstel plaatsvinden tussen de Vietnamese staat en zijn volk. De ‘vijanden’ waarmee Dieu Lan wordt geconfronteerd wanneer ze terugkeert naar haar geboortestad, zijn niet haar echte vijanden, maar slechts vertegenwoordigers van een onderdrukkend marxistisch regime dat de rampzalige landhervormingen veroorzaakte.

Het feit dat The Mountains Sing in het Engels wordt uitgegeven, betekent dat de inhoud nog steeds te kampen heeft met vertaal- en censuur-obstakels voordat het lezers in Vietnam bereikt. Kan Nguyen Phan Que Mai’s boodschap gehoord worden in haar thuisland, waar de bergen van Vietnam nog steeds een fort zijn dat de geluiden van vogels het zwijgen oplegt? – National Public Radio, door Thuy Dinh [19.03.2020]

The Mountains sing verschijnt 25 augustus 2020 in de Nederlandse vertaling bij uitgeverij Signatuur.

Zijn dichtershart klinkt luid en prachtig door in dit veelstemmige prozadebuut

Redactie — Thu, 12 Sep 2019 10:29:00 +0000

Met een dichtershart schreef de Amerikaanse schrijver Ocean Vuong een brief van een jongeman aan zijn analfabete moeder. Stijl en tijd laat hij naar believen verspringen.

Op aarde schitteren we even, door Ocean Vuong.

Hondje wordt hij genoemd, de jongen die door zijn Vietnamese moeder en grootmoeder wordt grootgebracht in het arme Hartford, Amerika. Hij winkelt met zijn moeder in een liefdadigheidswinkel. Ze vraagt hem of de jurk die ze wil kopen ervoor zorgt dat ze er Amerikaans uitziet. En, belangrijker, of hij vuurvast is.

Op aarde schitteren we even is het prozadebuut van Ocean Vuong (1988), die in 2016 voor zijn poëziedebuut(!) Night Sky with Exit Wounds de T.S. Eliot Prize won. Het is een hevig autobiografische roman; ook Vuong groeide op met zijn schizofrene grootmoeder en zijn getraumatiseerde moeder.

Hij kwam op zijn tweede naar Amerika, sprak en schreef nog tot ver in zijn basisschooltijd geen Engels. Zijn moeder heeft dat nooit geleerd, bleef analfabeet.

Op aarde schitteren we even is een brief van het personage Hondje (in het Engels Little Dog, wat op een of andere manier toch klinkender is) aan zijn moeder Rose. Een brief die, weet hij, ze nooit zal lezen. Een geweldig gegeven natuurlijk, waardoor hij bovendien open kan zijn op het pijnlijke af.

Haast in verwondering, schijnbaar zonder wrok, schrijft hij over hoe ze hem sloeg, hoe hij het leven voor haar moest vertalen, hoe hij als tiener samen met een getroebleerde Amerikaanse jongen over liefde en seks leert.

Dwingend en ritmisch

Vuongs dichtershart klopt luid en prachtig door de hele roman. Niet gek; een versie van het hoofdstuk over Trevor – Hondjes’ Amerikaanse tienerliefde – verscheen in 2016 al als prozagedicht op de website van Buzzfeed News. Zoals een versie van het eerste hoofdstuk van de roman als brief in The New Yorker verscheen in 2017. Een gedicht met de titel van de roman, On Earth We’re Briefly Gorgeous, stond in 2014 in het tijdschrift Poetry.

Ocean Vuong thuis in Florence, Massachusetts (VS).

De roman is dan ook geen klassiek van-kop-tot-staart-verhaal. Vuong laat zowel stijl als tijd verspringen naar het hem goeddunkt. Dan gaat het over Vietnam, dan over de verteller als tiener, dan weer over diens kleutertijd. Dan begint haast iedere zin met ‘Trevor’, dan lezen we een keurig opgestelde brief vol herinneringen. Storen doet dat niet. Eerder legt het de nadruk op hoe de schrijver zoekt naar hoe de taal zijn verhaal kan ondersteunen. Dwingend, ritmisch om die onvermijdelijk tragische liefde weer te geven. En vragend, zoekend, naar andere denkers grijpend, in een poging zijn moeder te begrijpen.

Die veelstemmigheid zorgt er ook voor dat dit niet alleen een roman over Vietnamese vluchtelingen is, of over homoseksualiteit, of over armoede in Amerika, of over een jonge schrijver die zijn weg vindt – het gaat over al die dingen. En door de verfijnde stijl van Vuong ook over meer.

Een passage waarin de jongen en Trevor door de stad en buitenwijken fietsen gaat over de stad, over jong zijn, over thuis zijn of juist niet, over liefde en over verlies: ‘Ik zag alle straten in de stad’, schrijft de protagonist zijn moeder, ‘die jij niet kende omdat je het daar te druk voor had. Straten waar dingen gebeurden.’ Hij beschrijft hoe hij een straat waar ooit een dovenschool zat, Asylum Avenue geheten, associeert met een vriendje dat uit India kwam. Een flat associeert hij met een fiets die hij ooit kreeg, een straat met al zijn vrienden die later door een overdosis om het leven kwamen, de rivier waarlangs ze fietsen met haar vermogen dingen te vernietigen. Om zich uiteindelijk, als Trevor en hij eenmaal ergens zijn gaan zitten, door zijn lief een brokje chocola op z’n tong te laten leggen.

Een kogel in hem

Het is niet dat Vuong dat allemaal per ongeluk doet. Maar wee degene die hem beschuldigt van ‘vakmanschap’: ‘Ze zullen tegen je zeggen’, lees je in een passage waarvan de ‘je’ afwisselend naar de hoofdpersoon en zijn moeder verwijst, ‘dat grote schrijfkunst ‘losbreekt’ uit het politieke, en aldus barrières van verschil ‘overstijgt’, en de mensen verenigt in de richting van universele waarheden. Ze zullen zeggen dat dit vooral door vakmanschap wordt bereikt […] Alsof de eerste stoel werd getimmerd zonder rekening te houden met de menselijke vorm.’

Licht hoogdravend kun je Vuong soms misschien wel noemen, met zijn reflecties en verwijzingen naar bijvoorbeeld taalwetenschapper Roland Barthes. Maar waarom ook niet? Zijn hoofdpersoon is geleerd, heeft zich naast het denken als arme immigrant, de academische denktrant eigen gemaakt, het is even natuurlijk. Het klopt, juist doordat hij alles wat hij kent aangrijpt om zich aan niet alleen zijn moeder, maar aan een ieder die naar hem wil luisteren verstaanbaar te maken. Hij is reflectief, maar ook erg associatief – dat laatste merk je onder meer aan hoe hij in beelden uit probeert te drukken wat hij meemaakt en voelt.

De jongen voelt zich soms een kleur. Of een kogel: ‘Er zijn tijden, ’s avonds laat, dat je zoon wakker wordt met de gedachte dat er een kogel in hem zit. […] De kogel heeft daar altijd gezeten, denkt de jongen […] Niet ik, denkt de jongen, zat in de baarmoeder van mijn moeder, maar deze kogel, dit zaadje waaromheen ik ben opgebloeid.’

Op aarde schitteren we even is een romandebuut dat eigenlijk geen roman moet heten, omdat het genres overstijgt, samenvoegt, bevraagt en verbuigt. Tot een schitterend geheel. – NRC Handelsblad, door Roos van Rijswijk [12.09.2019]

De oorlog die 2 landen verminkte

Redactie — Thu, 16 Aug 2018 16:32:31 +0000

In een aantal recente boeken wordt de Vietnam-oorlog eindelijk eens niet vanuit Amerikaans perspectief geconstrueerd. Een daarvan gaat vergezeld met een Netflix-documentaire.

Mijn Amerikaanse schoonvader verloor zijn beste vriend aan de oorlog in Vietnam. Gino en John waren in de jaren ’60 onafscheidelijk: ambitieus, katholiek, jong getrouwd, allebei 3 kinderen. Ze trokken samen op, in werk en vrije tijd: kerk, avondstudie, weekends rond zwembaden en de geur van geroosterd vlees.

En toen was het ineens gedaan met de vriendschap. Vanwege ‘Vietnam’ radicaliseerde John in een rap tempo. Eind jaren ’60 emigreerde hij met zijn gezin naar Zweden uit weerzin tegen de oorlogsmachine die Amerika volgens hem was geworden, mijn schoonvader in verbijstering achterlatend.

John was niet de enige Amerikaan die Zweden destijds beschouwde als het paradijs op aarde. In Operation Chaos vertelt de Britse schrijver Matthew Sweet (1969) het verhaal van Amerikaanse deserteurs die de hel van Vietnam inwisselden voor de utopie in Scandinavië. Zij werden er welwillend onthaald, met optredens in de media en tijdens demonstraties. De Amerikanen laafden zich aan de losse seksuele moraal – Zweden bleek een land van depressieve mannen en gewillige vrouwen, aldus 1 van hun jaloerse echtgenotes.

Al snel bleek een emigrantenbestaan als anti-oorlogsheld toch tegen te vallen. Zweden was weerbarstig: ongenaakbaar klimaat, afstandelijke bevolking, klinische samenleving. De meeste soldaten hadden zich verenigd in de American Deserters Committee (ADC), een sekteachtige organisatie die gebukt ging onder afsplitsingen en paranoia over mogelijke infiltratie door de CIA. De verwikkelingen rondom deze ADC vormt de kern van het eerste deel van Operation Chaos.

Hersenspoeling en witwassen

Het is een vermakelijk boek: Sweet spoort voormalige deserteurs op en reconstrueert hun doorgaans mislukte levens. Dat valt niet altijd mee; de kern van de ADC raakte na de oorlog in de ban van de Amerikaan Lyndon LaRouche en diens militante organisatie National Caucus of Labor Committees. Opnieuw een sekte, maar heel wat minder onschuldig dan de ADC. LaRouche praktiseerde hersenspoeling en het witwassen van het eigen verleden bij zijn leden.

Sweet verliest zich helaas in details bij de reconstructie van deze krankzinnige organisatie. Hij overtuigt wel in zijn verslag van de rampzalige impact die de oorlog had op de levens van doorsnee Amerikanen. Dat is ook de invalshoek van de Amerikaanse documentairemaker Ken Burns in zijn 10-delige serie over Vietnam, inclusief begeleidend boek. Niet politici of bevelhebbers staan centraal in The Vietnam War, maar mannen en vrouwen in het veld of aan het thuisfront: soldaten en hun familieleden, krijgsgevangenen, diplomaten, journalisten, schrijvers, vluchtelingen, activisten.

Het vernieuwende van de documentaire is dat de vijand van Amerika nadrukkelijk meedoet. Aan de hand van spectaculair archiefmateriaal en interviews met Noord-Vietnamese soldaten wordt het verloop van de strijd ook vanaf ‘de andere kant’ belicht. Amerikaanse soldaten ontroeren op hun beurt met beklemmende verhalen over krijgsgevangenschap, surrealistische veldslagen (het veroveren en meteen weer prijsgeven van heuvels in de jungle, vaak ten koste van veel doden) en doodsangst tijdens het patrouillelopen.

Door steeds van perspectief te veranderen (Hanoi, Saigon, Washington; rijstvelden, jungle, demonstraties) wordt de kijker meegesleurd in een visuele draaikolk die recht doet aan de complexiteit en de intensiteit van de oorlog. De winnaar stond vanaf het begin vast. Communistisch Noord-Vietnam had de wilskracht en het doorzettingsvermogen om het land te verenigen, met inbegrip van het verlies van miljoenen mensenlevens. Zuid-Vietnam, een creatie van Washington en inheemse katholieken en militairen, was corrupt, verdeeld en had een zwak centraal gezag.

Charmante boef, tragisch liefdesleven

Burns en scriptschrijver Geoffrey Ward doen niet aan jingoïsme. Toch kunnen zij de verleiding niet weerstaan te speculeren op een ander verloop van de strijd, een populair Amerikaans tijdverdrijf sinds het einde van de oorlog in 1975. Na de vervanging van bevelhebber William Westmoreland in juni 1968 door de populaire Creighton Abrams luidt de voice-over: ‘Veel soldaten zouden de rest van hun leven geloven dat de uitkomst (van de oorlog) anders was geweest als Abrams eerder was benoemd.’ Een raadselachtige zin. Wie zijn die anoniem opgevoerde soldaten? En wat had Abrams dan anders gedaan? De kracht van de documentaire is juist dat dit soort zinloze speculaties (verder) achterwege blijven.

Dat is helaas niet het geval in The Road Not Taken van historicus Max Boot. De titel is veelzeggend: volgens Boot had de oorlog anders kunnen aflopen als het Amerikaanse establishment had geluisterd naar Edward Lansdale (1908-1987). Deze legendarische geheim agent is geknipt voor een boeiende biografie: charmante boef, plaag voor politici en diplomaten, ontspannen over moord op tegenstanders, tragisch liefdesleven.

Dat Boot hem niet tot leven weet te wekken komt door zijn opzet. Het leven van Lansdale is in The Road Not Taken ondergeschikt aan de overtuiging van de auteur dat Amerikaanse politici en militairen het in Vietnam hebben verknald. Ze dachten lang dat de oorlog kon worden gewonnen met de inzet van overweldigende militaire middelen. Lansdale wist beter: de ideologische strijd, om de hearts and minds van de bevolking, was belangrijker.

Lansdale was midden jaren ’50 een van de eerste ‘adviseurs’ die Washington naar Zuid-Vietnam stuurde om een communistische machtsovername tegen te gaan. Even was hij de juiste man op de juiste plaats: eenzelvige actieheld, bedreven in psychologische oorlogsvoering en het onderhouden van contacten met de inheemse regering. Zijn invloed op de eigenzinnige leider Nho Dinh Diem (1901-1963) was weliswaar groot, maar wordt door Boot ook overschat. Datzelfde geldt voor de levensvatbaarheid en het democratisch potentieel van Zuid-Vietnam.

Amerika’s demonen

Veelzeggend is dat het boek begint met de reconstructie van de coup tegen en de moord op Diem en zijn invloedrijke broer in 1963. Die staatsgreep vond plaats met de expliciete goedkeuring van Washington, Lansdale was er niet bij betrokken. Boot beschouwt het als een keerpunt; de legerleiding die Zuid-Vietnam daarna bestuurde stortte het land in chaos. Hij suggereert dat het anders met de strijd was afgelopen als Diem aan de macht was gebleven, gesouffleerd door Lansdale; een variatie op het eerder genoemde tijdverdrijf ‘hoe Amerika de oorlog had kunnen winnen’.

Boot bevestigt hiermee impliciet een stelling van romancier en Pulitzerprijswinnaar Viet Thanh Nguyen in Nothing Ever Dies, een indringende en originele bundeling essays over de herinnering aan de oorlog. Die was in 1975 nog niet afgelopen (en verloren) of Amerika eiste in de herinnering eraan alsnog de overwinning op. In films, romans, geschiedenisboeken en biografieën werd ‘Vietnam’ gereconstrueerd vanuit een eenzijdig Amerikaans perspectief. De vijand deed er in feite niet toe. Amerika vocht vooral tegen zichzelf, tegen demonen van eigen makelij.

De documentaire van Burns is een geslaagde poging dat beeld recht te zetten. Schitterend vormgegeven, evenwichtig, monumentaal. Verplichte kost voor wie wil weten hoe een oorlog 2 samenlevingen verminkte. ‘Het verschil tussen een sterk land en een zwak land, zelfs als het zwakke land het sterke versloeg,’ schrijft Nguyen in een essay in het begeleidend boek bij de documentaire, ‘wordt bepaald door de wijze waarop die landen in staat zijn hun doden en vermisten te herdenken.’ Dankzij Burns krijgen de doden ook buiten Vietnam een stem. – NRC Handelsblad, door Menno de Galan [16.08.2018]

De vluchtelingen

Redactie — Wed, 15 Aug 2018 14:29:36 +0000

Viet Thanh Nguyen laat zien dat het oude vaderland niet iets is wat je kunt afschudden als je in een nieuw land woont. Wie denkt zijn lot altijd in eigen handen te kunnen houden, bedriegt zichzelf.

De sympathisant van de Amerikaans-Vietnamese schrijver Viet Thanh Nguyen was vorig jaar een grote verrassing. Nguyen vertelde een welhaast labyrintisch verhaal over een dubbelspion met een vloeibare identiteit: wie was hij, waar lagen zijn wortels? Amerikanen vormen de achtergrond van de roman.

Dat consequente perspectief is de kracht van De sympathisant. Wraakzuchtig anticommunisme én een wervelend schimmenspel rond identiteit zorgen ervoor dat de vertelling een niets en niemand ontziende zoektocht wordt naar… ja, naar wat? Een echt gezicht, een zuivere identiteit die niet meer afhankelijk is van communistische heropvoeding of Amerikaans materialisme. Daartussenin bestaat een 3e, individualistisch-humanistische weg.

Zijn 1e verhalenbundel De vluchtelingen is deels een voorstudie van De sympathisant. Nguyen weet een wisselend en genuanceerd beeld te schetsen van vooral Vietnamese Amerikanen die Vietnam hebben verlaten maar hun vaderland nog immer met zich meedragen. Ze hebben dan wel een nieuw ’thuis’ maar kunnen niet werkelijk wortelen en hun nieuwe land. Voor eeuwig ontheemd zijn ze.

Bootvluchtelingen

3 van Nguyens verhalen gaan over Vietnamese bootvluchtelingen in 1975, het jaar dat het communistische Noord-Vietnam Saigon veroverde en de laatste Amerikanen de stad halsoverkop per helikopter ontvluchtten, een chaotische scène die Nguyen prachtig beschrijft in De sympathisant. In de openingsvertelling van zijn verhalenbundel duikt na jaren een verdronken jongen op in het leven van een ghostwriter. Die geest is haar broer, die haar aan boord van het bootje in de Zuid-Chinese Zee vergeefs beschermde tegen piraten. De druipnatte broer is helemaal naar Amerika komen zwemmen, het land van het materialisme. Maar wat hebben de Vietnamezen nog over in de VS? Alleen hun verhalen over hun Vietnamese vroeger toen ze speelden in tunnels en bunkers. Die herinneringen lijken nog houvast te bieden, daaraan denken ze nog hun identiteit te kunnen ontlenen, die in Amerika van alle kanten wordt belaagd.

Het 2e bootvluchtelingenverhaal, De minnaar, betreft een homoseksuele, minderjarige Vietnamees die bij 2 Britse mannen in San Francisco mag wonen. Hij is in de Zuid-Chinese Zee gered door een torpedobootjager van de 7e Vloot, naar Guam getransporteerd en ten slotte via Camp Pendleton bij San Diego bij de Britten terechtgekomen. Hij doet moeite om een goed iemand te worden maar worstelt met de omgangsvormen en met de morele mores. De egoïstische Amerikaanse manier van denken – ‘Je helpt [je ouders] het beste door jezelf te helpen’ – botst op zijn zorg om anderen, zijn achtergebleven familie. Herinneringen aan het afscheid van zijn ouders, die hem een brief schrijven over hun zogenaamde heropvoeding, kwellen hem.

Maar wat blijft er over van iemands identiteit als de herinneringen vervormd raken, vervagen of verdwijnen door dramatische vergeetachtigheid? In het 3e bootvluchtelingenverhaal is een oudere professor in de oceanografie een alzheimerpatiënt die zijn vrouw voor een vroegere geliefde aanziet. De vrouw, die bijna bezwijkt als mantelzorgster, beseft dat zij altijd 2e keus is geweest, maar haar liefde voor hem is zo groot dat zij doet alsof ze die oude geliefde is. Voor hen zit er op hun oude dag geen cruisevakantie meer in omdat zij verdrinkingsangst heeft opgelopen tijdens de vlucht uit het vaderland, ‘tijdens de afgrijselijkste dagen van haar leven, toen ze verdwaald waren op de grote azuren watervlakte’.

Heropvoeding

Wat communistische heropvoeding in de praktijk betekent blijkt uit 2 verhalen. In De minnaar krijgt de jonge Liem, die in het Vietnam van 1974 op een onbevredigende manier afscheid heeft genomen van zijn ouders, een brief van zijn vader, een half jaar nadat de communisten Zuid-Vietnam hebben veroverd. De vaderwoorden hebben iets weg van een theatraal ritueel, een toneelstukje vol pseudo-correct jargon voor de buitenwacht: ‘Afgelopen zomer werden je ooms en neven heropgevoed samen met de andere dienstplichtige marionettensoldaten. De partij heeft hun misdaden vergeven. Je ooms waren zo dankbaar dat ze hun huizen aan de revolutie hebben geschonken.’ Ongetwijfeld gedwongen vrijwillig …

In het slotverhaal van De vluchtelingen, Vaderland, komt een scène voor waarin de heropvoeding een toeristische attractie vormt. In drommen duiken toeristen speciaal gegraven tunnels in. In dit ‘pretpark’ wordt zelfs met scherp geschoten om alles nog ‘echter’ te laten lijken. De taal blijkt een façade: ‘Zo winnen we de oorlog. Wij herenigen ons land met moed en offers!’ Tja, hoe zie je als buitenlander, die niet veel meer weet dan dat er een oorlog in Vietnam woedde, het verschil tussen een communist en iemand die door de communisten naar de zogenaamde Nieuwe Economische Zone is verbannen?

Het slotverhaal laat weer scherp zien hoe naar Amerika gevluchte of uitgeweken Vietnamezen worstelen met hun identiteit. Achtergebleven familieleden hebben een vals beeld van de Amerikaanse welvaart en democratie. En Vietnamezen in de VS voelen zich gedwongen een succesverhaal op te hangen dat het ‘thuisfront’ bevredigt en bevestigt in alle vooroordelen over rijkdom en persoonlijk succes.

Vaderland

Dat de Amerikaanse werkelijkheid harder is, laat Nguyen subtiel zien aan de hand van een bezoek van een Amerikaanse aan haar Vietnamese familie. Die familie dacht dat ze kinderarts was geworden, met alle geweldige maatschappelijke voordelen van dien. Aan het slot van het verhaal, en de bundel, onthult ze dat ze geen arts is maar een ontslagen receptioniste.

Viet Thanh Nguyen laat in De vluchtelingen niet alleen zien dat het oude vaderland niet iets is wat je van je af kunt schudden als je meent dat je een nieuw vaderland hebt gevonden. Door valse ideeën, verkeerde verwachtingen en een vertekenende ideologie – kapitalistisch of communistisch – ontsporen zelfs degenen die disciplinair blijven. Wie meent zijn lot altijd in eigen handen te kunnen houden, bedriegt zichzelf. Menselijk, al te menselijk. – Groene Amsterdammer, door Graa Boomsma [15.08.2018]

De sympathisant is een belangrijk boek over de Vietnamoorlog

Redactie — Fri, 23 Jun 2017 12:54:10 +0000

Dit was de eerste oorlog waarin de verliezers geschiedenis schreven in plaats van de overwinnaars, met dank aan de efficiëntste propagandamachine die ooit was gemaakt.’ Aldus de naamloze verteller in De sympathisant van de Amerikaans-Vietnamese schrijver Viet Thanh Nguyen.

En inderdaad: in de jaren na de smadelijke aftocht uit Vietnam waren het Amerikaanse schrijvers als Michael Herr, Tim O’Brien, Robert Stone en Tobias Wolff en regisseurs als Francis Coppola, Michael Cimino, Alan Pakula en Stanley Kubrick die een internationaal publiek hun visie op de oorlog voorlegden. Een visie waarin voor de Vietnamezen slechts figurantenrollen waren weggelegd.

Pas veel later volgden Vietnamese auteurs als Bao Ninh, Duong Thu Huong en Nguyen Huy Thiep met hún kijk op de oorlog, maar in een wereld waarin de Pax Americana heerst, werd die stem uiteraard veel minder goed gehoord.

Misschien dat de in Vietnam geboren maar in de VS getogen en in het Engels schrijvende Nguyen – die zijn familienaam naar westers gebruik als achternaam is gaan hanteren – in een gunstiger positie verkeert om de Vietnamese ervaring voor het voetlicht te brengen. De sympathisant is in elk geval overladen met literaire prijzen, waarvan de Pulitzer Prize de meest prestigieuze is.

De roman vertelt het verhaal van een spion met 2 gezichten. Als De sympathisant begint, in april 1975, is de verteller kapitein in dienst van het Zuid-Vietnamese leger en stelt hij in opdracht van zijn superieur, de Generaal, lijsten op van uitverkorenen die met de allerlaatste Amerikaanse troepen mee mogen naar de Verenigde Staten. In werkelijkheid sympathiseert de verteller met de Vietcong en het Noord-Vietnamese leger en rapporteert hij aan de communisten.

Gedurende de eerste hoofdstukken van De sympathisant grijpt Nguyen de lezer meedogenloos bij de keel. Met verve beschrijft hij de chaotische heksenketel waartoe Saigon in de dagen voorafgaand aan de evacuatie van de Amerikaanse ambassade is vervallen. De ontsnapping per Herculesvliegtuig vanaf het zwaar onder vuur liggende vliegveld is huiveringwekkend en bijna surrealistisch.

Contrarevolutie

Nog surrealistischer is het plan waarmee de ik-figuur en zijn generaal de gang naar Amerika maken. Ze gaan er voorbereidingen treffen voor een contrarevolutie die het communistische bewind omver moet werpen. In afwachting hiervan belandt de ik-figuur in Los Angeles, waar een hele gemeenschap van Zuid-Vietnamese vluchtelingen is ontstaan.

Stap voor stap komen we meer over de ik-figuur te weten. Hij is het onechte kind van een Vietnamese tienermoeder en een Franse priester, groeide op in Vietnam maar studeerde in de VS en richt zich al vertellend steeds tot iemand die hij aanspreekt als Commandant. Pas later zal duidelijk worden dat de vertelconstructie van deze roman het resultaat is van enkele – wederom – bijna absurdistische maar geloofwaardige gebeurtenissen.

Een andere rode draad is de ongelooflijk eenzijdige Amerikaanse weergave van de Vietnamoorlog.

Vietnamees perspectief

Een belangrijk thema in het boek is de verscheurdheid waaraan de hoofdpersoon ten prooi is. Hij belichaamt meerdere identiteiten, moet voortdurend uiteenlopende, met elkaar conflicterende rollen spelen, zonder dat er sprake is van een duidelijke scheidslijn tussen zijn gespeelde rollen en zijn echte ik.

Een andere rode draad is de ongelooflijk eenzijdige Amerikaanse weergave van de Vietnamoorlog. Dit komt vooral scherp tot uiting wanneer de ik-figuur een baan als adviseur krijgt aangeboden bij de totstandkoming van The Hamlet, een film waarin een eigenzinnige, op Coppola geïnspireerde regisseur zijn visie op de oorlog geeft. De film wordt geschoten in de Filipijnen, een bijna overbodige knipoog naar Apocalypse Now.

De sympathisant is een belangrijk boek, omdat het een complex en fascinerend, door inzicht in de VS verrijkt Vietnamees perspectief toevoegt aan de talrijke Amerikaanse verbeeldingen van dat beruchte conflict in Zuidoost-Azië. – Volkskrant [23.06.2017]

Dagen van vuur

Redactie — Fri, 04 Jan 2008 13:44:02 +0000

1 van de taken van de Amerikaanse soldaat Fred Whitehurst in Vietnam was het vernietigen van buitgemaakte documenten zonder militaire waarde.

Toen hij op het punt stond de dagboeken van Thuy te verbranden, werd hij tegengehouden door zijn tolk, sergant Nguyen Trung Hieu. ‘Verbrand die maar niet, Fred. Daar zit al vuur in.’

De dagboeken zijn in het Nederlands verschenen als Dagen van vuur. Het dagboek, niet veel groter dan een pakje sigaretten, was geschreven door de 27-jarige arts Dang Thuy Tram.

Thuy was afkomstig uit een redelijk welgesteld gezin uit het noorden van Vietnam. Na het afronden van haar medische opleiding in 1967 meldde zij zich als vrijwilligster voor een veldhospitaal in centraal Vietnam, in de door oorlog geteisterde provincie Quang Ngai. Alhoewel het een civiele kliniek was werden er met grote regelmaat ook gewonde guerrillastrijders van de Vietcong behandeld.

Met grote moeite slaagden Thuy en haar metgezellen erin om de kliniek verborgen te houden voor de Amerikanen. De dagboeken beginnen op 8 april in 1968. Thuy is 25 jaar oud en chef van de kliniek, de oorlog is op een hoogtepunt. De dagboeken geven haar ervaringen aan het front weer: riskante operaties, bombardementen en aanvallen, evacuaties van de kliniek wanneer iedereen, ook de gewonden, mee moet helpen om te ontsnappen. Maar ze gaan ook over haar vriendschappen, liefde en haar haat jegens de Amerikanen.

Een idealist

Thuy was niet alleen naar het front vertrokken om haar bijdrage aan de bevrijdingsstrijd te leveren, hoezeer politieke idealisme ook een drijfveer voor haar was – ze hoopte vurig als lid van de Communistische Partij geaccepteerd te worden. Maar ze gaf haar relatief comfortabele leven in het noorden ook op om dichter bij haar grote liefde te zijn, een man die ze slechts aanduidt als M. of als ‘de bevrijdingssoldaat met de donkere ogen’. Omdat haar eerdere dagboeken verloren zijn gegaan blijft onduidelijk wat er is gebeurd, maar het is duidelijk dat er iets is misgegaan met hun rendez-vous.

Thuy voelt zich genegeerd en twijfelt aan M’s liefde voor haar. Ze worstelt met haar teleurstelling en probeert ondertussen zo goed mogelijk haar taken te vervullen. Geregeld leest Thuy zichzelf de les, dat ze niet zo sentimenteel moet zijn, dat ze zich volledig moet wijden aan de strijd. ‘Kijk om je heen, er zijn zo veel kameraden, zo veel jongemannen die hun jeugd voor de revolutie hebben opgeofferd. Zij zijn gevallen zonder dat ze ooit het geluk hebben gevonden. Waarom denk je alleen aan jezelf? Kijk toch niet naar het noorden, kijk hier om je heen; dit land gloeit nog fel van het leed, van bommen en vuur’ schrijft ze eind 1968.

Liefde

Wat Dagen van vuur zo ontroerend maakt, is Thuy’s diepe menselijkheid. Zo schrijft ze over haar genegenheid voor de gewonde guerrillastrijders die langskomen in de kliniek. Een aantal van deze jonge mannen, soms nog jonger dan zijzelf maar al jaren vechtend aan het front noemt ze ‘kleine broers’. Vaak maakt ze zich zorgen over wat mensen zullen denken van haar relaties met deze mannen en Thuy herhaalt dat er slechts sprake is van ‘pure, verheven’ liefde; ‘zoals die tussen broer en zus’. Maar een enkele keer geeft ze toe dat haar gevoelens meer zijn dan slechts vriendschap.

In Vietnam werden Thuy’s dagboeken een rage. Anderhalf jaar na verschijning waren er al 430.000 exemplaren van verkocht, in een land waar van slechts weinig boeken meer dan 5.000 exemplaren worden verkocht. Officiële verslagen van de oorlog, vol heroïek en volharding, waren er al genoeg. Maar Dagen van vuur sloeg aan omdat het meer doet dan alleen vertellen van de moed en vastberadenheid van de Vietnamese rebellen. Het laat ook hun verdriet, pijn en onzekerheid voelen, met een proza dat soms pijnlijk direct is en andere keren overdadig sentimenteel. Dagen van vuur is een zeer verdiend monument voor een jonge Vietnamese vrouw die haar leven gaf voor haar idealen en haar medemensen.

22 juni 1970 stierf Dang Thuy Tram, neergeschoten toen Amerikaanse soldaten haar en 3 metgezellen tegenkwamen op een junglepad. – Grenzeloos.org [04.01.08]

De schim van mijn liefde

Redactie — Sat, 30 Jun 2007 13:51:24 +0000

De schim van mijn liefde is een verhaal over liefde en verlies in het naoorlogse Vietnam.

Duong Thu Huong (1947) is een toonaangevende auteur in het hedendaagse Vietnam. In 1985 werd haar eerste roman Voorbij de illusies gepubliceerd, waarvan in Vietnam meer dan 100.000 exemplaren werden verkocht. Nadat Huong in haar 2e roman openbaar kritiek had geleverd op de Vietnamese regering, werd ze in 1989 uit de Communistische Partij verbannen. Het recht om haar geboorteland te verlaten werd haar ontzegd. Huongs oeuvre is inmiddels wereldwijd met succes vertaald.

Samen met haar 2e man Hoan en hun zoon Hanh leidt Mien een idyllisch bestaan. Na 14 jaar afwezigheid keert haar 1e echtgenoot Bo terug in hun dorp. De bewoners verwachten dat Mien eer bewijst aan de oorlogsveteraan. Ze ruilt haar gelukkige gezinsleven in voor de schim van haar 1e grote liefde, maar de traumatische oorlogservaringen van Bo beheersen hun leven.

Duong Thu Huong verbeeldt zowel de tragische liefdesverhouding tussen 3 mensen als het oorlogstrauma van de ‘winnaars’ van de Vietnamese oorlog. Het literaire oeuvre van Duong Thu Huong is in Vietnam verboden vanwege haar scherpe kritiek op de regering, maar is in verschillende Westerse landen met succes vertaald. De schim van mijn liefde is de 5e roman die in Nederland van deze auteur uitkomt en won de Novib/PEN Award 2005.

Een ander land: Vietnamese bootvluchtelingen ingeburgerd in Nederland

Redactie — Wed, 11 May 2005 13:57:09 +0000

Op Sinterklaasavond 1979 zette de Vietnamese bootvluchteling Tran Van Nam voor het eerst van zijn leven voet op Nederlandse bodem. Zo begint een hoofdstuk van Een ander land, met als ondertitel Vietnamese bootvluchtelingen ingeburgerd in Nederland van de journalist Wim Klaassen.

In een ander hoofdstuk vertelt Klaassen over de redding door schepen van rederij Nedlloyd van enkele duizenden Vietnamese bootvluchtelingen, die bijna allen korte tijd later hetzelfde overkwam als Nam. Bijna allen, want sommigen die na hun redding in een opvangkamp in Hongkong, Singapore of elders in Azië terecht kwamen, reisden door naar familie in de Verenigde Staten.

Maar hoe verging het de Vietnamese bootvluchtelingen in Nederland? Ook dat is te lezen in Een ander land, het eerste in Nederland verschenen boek over Vietnamese bootvluchtelingen.

In het boek geeft Klaassen antwoord op de vraag: Waarom vlucht je weg uit je vaderland? Ken je de risico’s als je in een klein vluchtbootje de zee op gaat? Weet je wel zeker dat je op weg bent naar Amerika, voor jou het beloofde land?

In de jaren ’70 en ’80 van de vorige eeuw vluchtten honderdduizenden Vietnamezen in vissersbootjes in paniek weg van een communistisch regime dat geen enkele vrijheid toestond. Ze dachten in Amerika terecht te kunnen komen. Velen lukte dat ook, tienduizenden overleefden de vlucht niet, ook tienduizenden werden gered en vonden een nieuw vaderland in Europa. In een ander werelddeel, in een ander land, duizenden in Nederland.

Bootvluchtelingen

Over hen gaat dit boek, geschreven omdat niet vergeten mag worden hoe Nederland gastvrij kan zijn voor vluchtelingen. En hoe vluchtelingen zich betrekkelijk gemakkelijk in de Nederlandse samenleving kunnen invoegen.

Het boek is een journalistieke productie van Wim Klaassen, die 6 jaar redacteur was van het Noordhollands Dagblad in Hoorn en 30 jaar van het Brabants Dagblad in Den Bosch. In die laatste functie schreef hij veel over vluchtelingen in Nederland en elders in de wereld. Hij bezocht vluchtelingenkampen in Thailand, Ethiopië en Malawi.

Het boek is verkrijgbaar bij de auteur (€13,75 incl. verzendkosten). – Wim Klaassen [11.05.05]

Koken voor Gertrude: Het boek van zout

Redactie — Fri, 01 Oct 2004 14:02:18 +0000

Het waren de literaire memoires van Gertrude Stein en Alice B. Toklas die de Amerikaans-Vietnamese schrijfster Monique Truong inspireerden voor haar debuutroman Het boek van zout.

Na de dood van Stein verscheen in 1954 Toklas’ kruising tussen memoires en kookboek in The Alice B. Toklas Cook Book. In dat boek komt een Vietnamese kok ter sprake die in de jaren ’30 bij hen in Parijs in dienst was.

Truong (1968) brengt met haar verbeelding die onbekende Vietnamees tot leven. In Het boek van zout, dat in feite 1 lange innerlijke monoloog is, vertelt hoofdpersoon en kok Binh in fragmenten over zijn keukenperikelen in huize Stein/Toklas en over zijn leven in en vlucht uit Vietnam. Truong, die zelf vlak voor de val van Saigon in 1975 met haar moeder naar de Verenigde Staten vluchtte, laat zich door meer historische figuren inspireren.

Binh is in Parijs voortdurend op zoek naar een man op een brug die hij 1 keer ontmoet heeft. Voor diens mysterieuze karakter stond Ho Chi Minh, de legendarische Noord-Vietnamese president, model. Belangrijker dan historie is echter de betekenis van zout in het boek: als onmisbaar levenselixer in de keuken en als metafoor voor verdriet (zoute tranen), werk (zweet) en de levensreis (de zee). Zout is het verbindende element in het leven van Binh.

Binh is homoseksueel en heeft het in zijn thuisland aangelegd met zijn Franse baas en chef-kok Blériot. Hun verhouding wordt verraden door een jaloerse secretaresse en Binh ontvlucht Vietnam om aan de toorn van zijn wrede, katholieke vader te ontsnappen. Hij werkt als scheepsjongen en hulpkok (net als Ho Chi Minh dat ooit deed) en reageert in Parijs uiteindelijk op een advertentie van Stein en Toklas. Hij kookt vele gangen voor de vele gasten van het paar en met Toklas deelt hij zijn liefde voor het exquise eten. Binh blijft echter een dolende ziel, op zoek naar liefde.

Het boek van zout is een zeer ambitieuze debuutroman waarin de voormalige advocate Monique Troung veel verhaalfragmenten aaneensmeedt. Ze komt aanvankelijk wat moeizaam op gang door te veel literaire lijnen uit te zetten en daardoor te struikelen over een gebrek aan een opbouwende structuur, maar het loont om even vol te houden. Uiteindelijk valt de compositie op zijn plaats en krijgt de roman zijn innerlijke logica en spannende rust.

De Amerikaanse is op haar best in de beschrijving van Binhs (strijd tegen) eenzaamheid, zijn niet ingeloste verlangens en het verdriet over zijn moeder. In die episodes vallen de melancholie en de bestaanspijn natuurlijkerwijs samen, terwijl ze in de beschrijving van ingrediënten en recepten, hoe aanstekelijk ook, de neiging heeft te vervallen in een overvloed aan (homerische) vergelijkingen. Over zijn gebrekkige Frans en taal als een huis met vele deuren zegt Binh: ‘Maar als ik hun woorden infiltreer, een gooi doe naar hun betekenis, schep ik daarmee de valdeuren die me binnen zullen laten als het ’s nachts buiten te koud en te donker is.’

De hang naar mooischrijverij is Truong dus niet vreemd. En een letterlijk kijkje in de keuken van Stein en vooral Alice Babette Toklas is een even fictief als biografisch feest. Daarin heeft Troung een mooie balans gevonden; Het boek van zout is ook de titel van een gefingeerde ongepubliceerde roman van Gertrude Stein uit The Alice B. Toklas Cook Book. Zo houdt Truong de verbeelding aan de macht en laat ze de lezer glimlachen om de sympathieke malloten Stein en Toklas en de dolende Binh. – NRC Handelsblad, door Ingrid van Frankenhuyzen [01.10.04]

De drie schikgodinnen

Redactie — Mon, 14 Jun 2004 14:08:37 +0000

De drie schikgodinnen van de Franstalige Vietnamese Linda Lê vertelt de geschiedenis van 3 zusjes die na de val van Saigon in 1975 naar Frankrijk zijn gevlucht.

Hun oude vader blijft achter in Vietnam en slijt zijn dagen in eenzaamheid in zijn vervallen blauwe huis. De 3 zusjes fantaseren in hun fonkelnieuwe droomkeuken over het aanstaande bezoek van hun vader.

De bejaarde man die op zijn beurt poogt aan de hand van een gedicht van Victor Hugo het Frans machtig te worden koopt een 2e-hands hometrainer om zich fysiek voor te bereiden op de lange reis. Maar zijn dochters verfransen sneller dan hij hun taal kan leren en gaandeweg wordt duidelijk dat de hereniging nooit zal plaatsvinden.

Brutaal, onconventioneel en zeer humoristisch is het tableau van een familieslagveld, dat Linda Lê met duivels plezier schildert.

De drie schikgodinnen is een tragikomische roman over familiebanden en ballingschap.