Documentaire – Vietnaminfo

De oorlog die 2 landen verminkte

Redactie — Thu, 16 Aug 2018 16:32:31 +0000

In een aantal recente boeken wordt de Vietnam-oorlog eindelijk eens niet vanuit Amerikaans perspectief geconstrueerd. Een daarvan gaat vergezeld met een Netflix-documentaire.

Mijn Amerikaanse schoonvader verloor zijn beste vriend aan de oorlog in Vietnam. Gino en John waren in de jaren ’60 onafscheidelijk: ambitieus, katholiek, jong getrouwd, allebei 3 kinderen. Ze trokken samen op, in werk en vrije tijd: kerk, avondstudie, weekends rond zwembaden en de geur van geroosterd vlees.

En toen was het ineens gedaan met de vriendschap. Vanwege ‘Vietnam’ radicaliseerde John in een rap tempo. Eind jaren ’60 emigreerde hij met zijn gezin naar Zweden uit weerzin tegen de oorlogsmachine die Amerika volgens hem was geworden, mijn schoonvader in verbijstering achterlatend.

John was niet de enige Amerikaan die Zweden destijds beschouwde als het paradijs op aarde. In Operation Chaos vertelt de Britse schrijver Matthew Sweet (1969) het verhaal van Amerikaanse deserteurs die de hel van Vietnam inwisselden voor de utopie in Scandinavië. Zij werden er welwillend onthaald, met optredens in de media en tijdens demonstraties. De Amerikanen laafden zich aan de losse seksuele moraal – Zweden bleek een land van depressieve mannen en gewillige vrouwen, aldus 1 van hun jaloerse echtgenotes.

Al snel bleek een emigrantenbestaan als anti-oorlogsheld toch tegen te vallen. Zweden was weerbarstig: ongenaakbaar klimaat, afstandelijke bevolking, klinische samenleving. De meeste soldaten hadden zich verenigd in de American Deserters Committee (ADC), een sekteachtige organisatie die gebukt ging onder afsplitsingen en paranoia over mogelijke infiltratie door de CIA. De verwikkelingen rondom deze ADC vormt de kern van het eerste deel van Operation Chaos.

Hersenspoeling en witwassen

Het is een vermakelijk boek: Sweet spoort voormalige deserteurs op en reconstrueert hun doorgaans mislukte levens. Dat valt niet altijd mee; de kern van de ADC raakte na de oorlog in de ban van de Amerikaan Lyndon LaRouche en diens militante organisatie National Caucus of Labor Committees. Opnieuw een sekte, maar heel wat minder onschuldig dan de ADC. LaRouche praktiseerde hersenspoeling en het witwassen van het eigen verleden bij zijn leden.

Sweet verliest zich helaas in details bij de reconstructie van deze krankzinnige organisatie. Hij overtuigt wel in zijn verslag van de rampzalige impact die de oorlog had op de levens van doorsnee Amerikanen. Dat is ook de invalshoek van de Amerikaanse documentairemaker Ken Burns in zijn 10-delige serie over Vietnam, inclusief begeleidend boek. Niet politici of bevelhebbers staan centraal in The Vietnam War, maar mannen en vrouwen in het veld of aan het thuisfront: soldaten en hun familieleden, krijgsgevangenen, diplomaten, journalisten, schrijvers, vluchtelingen, activisten.

Het vernieuwende van de documentaire is dat de vijand van Amerika nadrukkelijk meedoet. Aan de hand van spectaculair archiefmateriaal en interviews met Noord-Vietnamese soldaten wordt het verloop van de strijd ook vanaf ‘de andere kant’ belicht. Amerikaanse soldaten ontroeren op hun beurt met beklemmende verhalen over krijgsgevangenschap, surrealistische veldslagen (het veroveren en meteen weer prijsgeven van heuvels in de jungle, vaak ten koste van veel doden) en doodsangst tijdens het patrouillelopen.

Door steeds van perspectief te veranderen (Hanoi, Saigon, Washington; rijstvelden, jungle, demonstraties) wordt de kijker meegesleurd in een visuele draaikolk die recht doet aan de complexiteit en de intensiteit van de oorlog. De winnaar stond vanaf het begin vast. Communistisch Noord-Vietnam had de wilskracht en het doorzettingsvermogen om het land te verenigen, met inbegrip van het verlies van miljoenen mensenlevens. Zuid-Vietnam, een creatie van Washington en inheemse katholieken en militairen, was corrupt, verdeeld en had een zwak centraal gezag.

Charmante boef, tragisch liefdesleven

Burns en scriptschrijver Geoffrey Ward doen niet aan jingoïsme. Toch kunnen zij de verleiding niet weerstaan te speculeren op een ander verloop van de strijd, een populair Amerikaans tijdverdrijf sinds het einde van de oorlog in 1975. Na de vervanging van bevelhebber William Westmoreland in juni 1968 door de populaire Creighton Abrams luidt de voice-over: ‘Veel soldaten zouden de rest van hun leven geloven dat de uitkomst (van de oorlog) anders was geweest als Abrams eerder was benoemd.’ Een raadselachtige zin. Wie zijn die anoniem opgevoerde soldaten? En wat had Abrams dan anders gedaan? De kracht van de documentaire is juist dat dit soort zinloze speculaties (verder) achterwege blijven.

Dat is helaas niet het geval in The Road Not Taken van historicus Max Boot. De titel is veelzeggend: volgens Boot had de oorlog anders kunnen aflopen als het Amerikaanse establishment had geluisterd naar Edward Lansdale (1908-1987). Deze legendarische geheim agent is geknipt voor een boeiende biografie: charmante boef, plaag voor politici en diplomaten, ontspannen over moord op tegenstanders, tragisch liefdesleven.

Dat Boot hem niet tot leven weet te wekken komt door zijn opzet. Het leven van Lansdale is in The Road Not Taken ondergeschikt aan de overtuiging van de auteur dat Amerikaanse politici en militairen het in Vietnam hebben verknald. Ze dachten lang dat de oorlog kon worden gewonnen met de inzet van overweldigende militaire middelen. Lansdale wist beter: de ideologische strijd, om de hearts and minds van de bevolking, was belangrijker.

Lansdale was midden jaren ’50 een van de eerste ‘adviseurs’ die Washington naar Zuid-Vietnam stuurde om een communistische machtsovername tegen te gaan. Even was hij de juiste man op de juiste plaats: eenzelvige actieheld, bedreven in psychologische oorlogsvoering en het onderhouden van contacten met de inheemse regering. Zijn invloed op de eigenzinnige leider Nho Dinh Diem (1901-1963) was weliswaar groot, maar wordt door Boot ook overschat. Datzelfde geldt voor de levensvatbaarheid en het democratisch potentieel van Zuid-Vietnam.

Amerika’s demonen

Veelzeggend is dat het boek begint met de reconstructie van de coup tegen en de moord op Diem en zijn invloedrijke broer in 1963. Die staatsgreep vond plaats met de expliciete goedkeuring van Washington, Lansdale was er niet bij betrokken. Boot beschouwt het als een keerpunt; de legerleiding die Zuid-Vietnam daarna bestuurde stortte het land in chaos. Hij suggereert dat het anders met de strijd was afgelopen als Diem aan de macht was gebleven, gesouffleerd door Lansdale; een variatie op het eerder genoemde tijdverdrijf ‘hoe Amerika de oorlog had kunnen winnen’.

Boot bevestigt hiermee impliciet een stelling van romancier en Pulitzerprijswinnaar Viet Thanh Nguyen in Nothing Ever Dies, een indringende en originele bundeling essays over de herinnering aan de oorlog. Die was in 1975 nog niet afgelopen (en verloren) of Amerika eiste in de herinnering eraan alsnog de overwinning op. In films, romans, geschiedenisboeken en biografieën werd ‘Vietnam’ gereconstrueerd vanuit een eenzijdig Amerikaans perspectief. De vijand deed er in feite niet toe. Amerika vocht vooral tegen zichzelf, tegen demonen van eigen makelij.

De documentaire van Burns is een geslaagde poging dat beeld recht te zetten. Schitterend vormgegeven, evenwichtig, monumentaal. Verplichte kost voor wie wil weten hoe een oorlog 2 samenlevingen verminkte. ‘Het verschil tussen een sterk land en een zwak land, zelfs als het zwakke land het sterke versloeg,’ schrijft Nguyen in een essay in het begeleidend boek bij de documentaire, ‘wordt bepaald door de wijze waarop die landen in staat zijn hun doden en vermisten te herdenken.’ Dankzij Burns krijgen de doden ook buiten Vietnam een stem. – NRC Handelsblad, door Menno de Galan [16.08.2018]

‘Real-life Tarzan’ worstelt met het leven na 40 jaar in jungle

Redactie — Tue, 04 Oct 2016 07:08:00 +0000

3 jaar geleden stuitten de Vietnamese autoriteiten diep in de jungle op een ‘real-life Tarzan’. Ho Van Lang, inmiddels 44, woonde ruim 40 jaar lang in de wildernis omdat zijn vader overtuigd was dat de Vietnamoorlog nog gaande was. Nu vertelt hij over zijn opmerkelijke levensverhaal in een documentaire.

In de documentaire is te zien hoe Van Lang zijn technieken als jager en verzamelaar laat zien aan documentairemaker Cerezo.

Vooropgesteld: Ho Van Lang slingert niet van liaan naar liaan, zoals acteur Alexander Skarsgard, in de nieuwe Tarzan-film. Wel beheerst hij alle technieken die benodigd zijn in de jungle. Hij groeide met zijn vader op in het oerwoud door in houten huisjes te wonen, water uit de rivier te gebruiken en levensmiddelen uit de jungle te halen.

Hoe het kon dat zij zolang onopgemerkt in het wild te verblijven? ‘Ze renden altijd weg als ze van een afstandje mensen zagen,’ aldus Cerezo.

In 2013 troffen Vietnamezen de junglebewoners aan en schakelden ze de autoriteiten in. Het duo werd overgeplaatst naar een klein dorpje om aan de alledaagse beschaving te wennen.

In november 2015 besloot de documentairemaker om de jongste telg van de familie Van Lang 5 dagen lang te volgen in de jungle.

Vorige week is de 11-delige documentaire uitgekomen.

Ratten

In de documentaire is te zien hoe Van Lang zijn technieken als jager en verzamelaar laat zien aan Cerezo. ‘Tarzan’ vangt en eet ratten (‘het hoofd is het lekkerst’) en vleermuizen – precies zoals hij dat jarenlang deed in de jungle in het Tay Tra-district in de provincie Quang Ngai.

Van Lang, die slecht Vietnamees spreekt, wordt uitgebreid geïnterviewd over zijn nieuwe leven in de bewoonde wereld. Het is duidelijk dat hij moeite heeft met bijvoorbeeld elektriciteit, iets dat hij niet begrijpt. Ook kent hij het vrouwelijke geslacht niet – dat leerde zijn vader hem niet. Volgens Cerezo heeft Van Lang ‘niet het kleinste beetje seksueel verlangen’.

Lawaaierig

Van Lang vindt de moderne wereld ‘lawaaierig’ en ‘licht’, maar hij vond de autorit van de jungle naar het ziekenhuis en later de vriendelijke omgang tussen mens en dier mooi. ‘In de jungle renden dieren altijd weg voor me.’

‘Zijn brein is als dat van een baby,’ vertelt zijn broer – die niet opgroeide in de jungle – in 1 van de delen van de documentaire. Op de vraag aan ‘Tarzan’ wat de maan is? ‘Een door de mens opgehangen lichtbol. Met een groot stuk touw.’

Met Van Langs vader, die zijn zoon volgens de documentaire als een slaaf behandelde, gaat het minder goed. Hij gelooft nog steeds dat de Vietnamoorlog aan de gang is en zit het grootste deel van de dag alleen in een hoekje van zijn kamer. Volgens Cerezo hoopt de man, 85 jaar inmiddels, ooit nog terug te keren naar de jungle. – Trouw [04.10.16]

Bà Nôi

Redactie — Fri, 31 Jan 2014 10:10:42 +0000

Er is een prachtige scène aan het einde van de documentaire Bà Nui (Grootmoeder) van regisseur Khoa Lê, waarin zijn 93-jarige grootmoeder rechtop in bed zit, een bril op haar neus, gehuld in een gouden pyjama en met sjaals om haar nek, een duizelingwekkende reeks vragen stelt.

‘Wanneer vertrek je (uit Vietnam)? Heb je tijd om met me te eten voordat je gaat? Eten je vrienden (cinematograaf Mathieu Laverdière en geluidstechnicus Simon Gervais) met ons mee? Waarom eten ze geen rijst? Eten ze alleen brood? Blijf je hier 1 nacht? Er is een bed boven; je vrienden kunnen ook blijven, dat is leuker. Waarom eten je vrienden onze rijst niet?’

Aandoenlijker dan de vragen is de uitdrukking op grootmoeders gezicht. Terwijl de camera dichterbij komt voor een close up, krijgen we een prachtig intiem beeld van haar oprechte bezorgdheid.

Ze praat met Lê, die niet in beeld is; en hij beantwoordt elke vraag, hoe vaak die ook wordt gesteld, met aandoenlijk geduld. Halverwege Lê’s film weerspiegelt dit moment de tedere relatie tussen grootmoeder en kleinzoon. De film won in november de prijs voor het beste nieuwe talent uit Quebec en Canada tijdens het Rencontres internationales du documentaire.

Wat aanvankelijk een eenvoudig portret leek van een pittige, oude dame, transformeert in iets dat complexer en onthullender is, zodra Lê zichzelf aan zijn film toevoegt. In de openingsscène wordt hem de les gelezen. Hij is een eenling, zo wordt gezegd, die zijn eigen gang gaat en niet met zijn familie kan samenleven.

Deze film kan zijn poging zijn om dat te verhelpen. We bespeuren Lê’s betrokkenheid als buitenstaander als hij met zijn giechelende nichtjes optrekt of vragen van zijn grootmoeder ontwijkt over wanneer hij gaat trouwen. Als de enige mannelijke kleinzoon, de ‘laatste Lê’, heeft hij de verantwoordelijkheid om de familienaam voort te zetten, zo wordt hem verteld.

Voicemailberichten van vrienden, ouders en zelfs een assistent van Thomas Mulcair stapelen zich op terwijl Lê zijn roots in Vietnam verkent met beeldende, artistieke vrijheid. Dromerige uitstapjes door de straten van de stad tijdens nieuwjaar worden gecombineerd met de geluiden van chanten of ambient muziek.

Het is een fysieke en interne reis, over de inspanningen van 1 persoon om familiegeschiedenis, herinneringen, botsende culturen en verbanden tussen generaties samen te brengen en zijn eigen identiteit in dat geheel te vinden.

‘Je moet je voorouders eren,’ draagt Lê’s grootmoeder hem op, in de laatste scène van de film. Bà Nôi is een ontroerende documentaire waarin hij dat nou juist doet. – Montreal Gazette [31.01.2014]

First Kill – Lieve blonde jongens en de lust tot doden

Redactie — Sat, 24 Nov 2001 10:20:50 +0000

First Kill van Coco Schrijber is 1 van de 2 Nederlandse documentaires die op het IDFA meedingen naar de Joris Ivens Award. First Kill gaat over oorlog.

Nguyen Ngoc Loan executeert Nguyen Van Lem op straat in Saigon.

Schrijber praatte met Vietnamveteranen over oorlog op een manier die het moralisme voorbij probeert te gaan. Veel veteranen blijken het doodschieten van mensen fantastisch te hebben gevonden.

Een veteraan vertelt dat vechten een grotere roes geeft dan welke drug ook. Een ander, Billy Heflin, vertelt met weemoed over de oren die hij van dode Vietnamezen afsneed en aan een riem om zijn middel hing. Schrijber (40) wil alleen over haar eerste lange documentaire praten in gezelschap van co-scenarist, cameraman en editor Sander Snoep (42). Over de belangrijkste vraag van de documentaire ‘Schuilt er in ieder mens een moordenaar?’ zijn ze het nog steeds niet eens.

1 van de 1e dingen die de film laat zien is een varken dat een kogel door zijn kop krijgt. Waarom begint de film daarmee?

Schrijber: ‘Ik wilde met een beeld beginnen dat net als een schilderij van Francis Bacon schoonheid en oorlog samen laat komen.’ Snoep: ‘Je ziet de varkenskop in slowmotion neervallen omdat vertraging elke gebeurtenis esthetisch maakt. Daar begint de verwarring. Mag ik dit mooi vinden? Het is eigenlijk afschuwelijk.’ Schrijber: ‘In 2e instantie moet je in het varken een mens zien. De varkenskop verwijst naar de beroemde foto van Eddie Adams, die ook in de film zit, uit 1968 waarop een Zuid-Vietnamese generaal, Nguyen Ngoc Loan, een Viet Cong-gevangene, Nguyen Van Lem, executeert.’

Er zitten meer beelden in de film die het onderwerp van de film op een afstand verbeelden. Als Billy Heflin over zijn vrijwillig aangenomen werk als ‘tunnelrat’ spreekt, zien we hem in een rolstoel door een soort metrotunnel rijden.

Snoep: ‘Gruwelijke verhalen kunnen de meeste mensen wel aanhoren, bij gruwelijke beelden haken mensen veel sneller af. We wilden voorkomen dat mensen hun hoofd zouden afwenden.’ Schrijber: ‘Dan zouden we ons doel voorbij schieten. De beelden in deze film moeten je eigen fantasie stimuleren.’

Waarom hebben jullie juist Vietnam gekozen om over oorlog te praten?

Schrijber: ‘Ik kreeg het idee voor de film toen ik op vakantie was in Vietnam en net als veel andere toeristen de oorlog ‘meepikte’. Opeens besefte ik hoe raar het was om dat te doen. Jonge jongens citeerden voortdurend uit Apocalypse Now. De belangrijkste reden om ons op Vietnam te concentreren is voor mij dat tot aan die oorlog de Amerikanen altijd de goeden waren, zij waren de engelen die ons uit de 2de Wereldoorlog redden.’

‘Maar in Vietnam gingen gewone blonde lieve aardige jongens zich helemaal te buiten aan de gruwelijkste bloedbaden. Daarom was die oorlog een keerpunt. Daar zag je dat het kwaad ook in ons zit, hoe banaal dat ook klinkt. Het verschil tussen goed en slecht was daar helemaal weg.’ Snoep: ‘Vietnam was de eerste en misschien wel de laatste oorlog waarbij journalisten carte blanche kregen voor hun verslagen.’

1 van de interessantste opmerkingen uit de film is dat de beelden op de Amerikaanse televisie de oorlog niet hebben verkort, zoals vaak wordt beweerd, maar verlengd.

Schrijber: ‘1 van de veteranen geeft toe dat hij naar Vietnam ging uit nieuwsgierigheid. Hij zag op de televisie dat mensen baby’s doden en wilde dat wel eens in het echt zien.

Waarom hebben jullie geen Vietnamezen geïnterviewd?

Schrijber: ‘Je moet een keuze maken.’

Maak je zo de Vietnamezen niet tot een abstractie? Het lijkt nu net of de Amerikaanse soldaten geen mensen doodden maar, bijvoorbeeld, varkens.

Snoep: ‘Voor de soldaten was de vijand inderdaad iets abstracts. We hebben wel geprobeerd Vietnamese veteranen te interviewen, maar Vietnam is nog steeds een communistisch land. De soldaten kunnen niet openlijk praten.’

Schrijber: ‘Fotograaf Eddie Adams vertelde dat de man die op zijn beroemde foto de trekker overhaalt, generaal Loan, op sterven lag. Adams wilde graag dat we met hem praatten, hij heeft het gevoel dat hij het leven van Loan heeft vernietigd. Volgens Adams was de executie gerechtvaardigd. Loan overleed voor we hem konden spreken.’

First Kill werd pas in de competitie opgenomen toen de documentaire van Claude Lanzmann over Sobibor afviel. Volgens festivaldirecteur Ally Derks komt veteraan Billy Heflin te prominent in beeld. Zij vindt hem niet exemplarisch voor de Amerikaanse soldaten in Vietnam.

Snoep: ‘Het gaat om of je je kunt distantiëren van moordenaars. Ik weet niet of iedereen tot moorden in staat is. Maar je kunt Billy niet als een psychopaat afdoen.’ Schrijber: ‘Hij heeft wel spijt van wat hij gedaan heeft, maar geeft ook toe dat hij het lekker vond.’ – NRC Handelsblad, door Bianca Stigter [24.11.01]

Point de départ – De schaduwen op een vrouw

Redactie — Sun, 11 Jun 1995 13:38:53 +0000

Vietnam is een land met 70 miljoen inwoners dat zich vrijwel hersteld heeft van een lange reeks oorlogen. Het land staat op het punt zijn bloedig verworven socialistische staatsvorm op z’n minst te vermengen met een zich volgens kapitalistische wetten voltrekkende snelle economische groei.

‘Vietnam’ is het trauma van een generatie Amerikanen, die ongeacht welke positie ze innamen ten aanzien van de oorlog aan het eind van de jaren ’60 daar een kater aan hebben overgehouden. De voorstanders omdat Amerika die oorlog verloor, de tegenstanders omdat hun in de anti-oorlogsbeweging vorm krijgende idealen uitmondden in een binnenlands echec – het conservatisme van de Reagan-Bush-periode – en de oorlogsveteranen omdat beide zijden niet meer aan hun inzet herinnerd wilden worden.

Vietnam en ‘Vietnam’ vormen beide dankbare filmonderwerpen. Vorig jaar bezochten Thomas Doebele en Maarten Schmidt Vietnam voor het onvolprezen VPRO-buitenlandmagazine Diogenes en legden daar de paradoxale ontwikkelingen vast in een televisiedocumentaire, die vooral indruk maakte door de tastbare tederheid van de mensen en hun samenleving. Ook konden we onlangs in Nederland kennis nemen van een ‘festival’ van recente Vietnamese speelfilms, die een voorzichtige belofte inhielden van een zich aan de censuur ontworstelende filmcultuur.

Na aanvankelijke aarzeling heeft Hollywood zich met overgave gestort op ‘Vietnam’. Het werd zelfs de belangrijkste drijfveer achter het hele oeuvre van Oliver Stone, een oorlogsveteraan die de onderste steen boven wil hebben, voorlopig culminerend in een huilerige en pathetische poging om de Vietnamese kant van ‘Vietnam’ te onthullen in Heaven and Earth.

De eerste geslaagde poging om Vietnam, het land, en ‘Vietnam’, het trauma, in een film aan elkaar te verbinden is Point de départ, een in meerdere opzichten voorbeeldige documentaire van Robert Kramer. Ook leven en werk van de sinds 1980 in Parijs wonende Amerikaan Kramer werden blijvend beïnvloed door zijn stellingname tijdens de oorlog. Hij maakte deel uit van de zogenaamde ‘Newsreel’-beweging, die de camera ten dienste stelde van het ‘anti-imperialisme’.

In 1969 draaide hij met een collectief het pamflet People’s War in Hanoi en betreurde daarna in het documentaire epos Milestones (1976) het politieke en culturele faillissement van zijn generatie. Eenmaal in Europa beland kon Kramer uitgroeien tot een toonaangevend documentairemaker, wiens individualistische politieke engagement gemodificeerd werd door de tijd, maar de lamp brandend hield. Na de terugkeer naar de Verenigde Staten, als bijna vreemde cultuur intensief geportretteerd in het 4-urige Route One USA (1989), sluit Kramer nu de cirkel met een door de Franse overheid gesubsidieerd meesterwerk, mede tot stand gekomen in het kader van een workshop voor jonge Vietnamese filmers.

Point de départ begint met een wat raadselachtig beeld, van het raam van een appartement in Parijs, en een motto van Chris Marker, aan wiens essayistische stijl van filmmaken Kramer ook in de rest van de documentaire eer lijkt te willen bewijzen. ‘Hoe herinnerden mensen zich eigenlijk de geschiedenis, toen er nog geen foto’s en films bestonden?’, vraagt Marker zich af. Het raam is ongetwijfeld van Kramer, die in deze persoonlijke queeste naar vergeten beelden als 1e zijn tolk uit 1969, een nu wat oudere, vriendelijke heer aan ons voorstelt. Die mijnheer Nhan vertaalde Cervantes’ Don Quichot en Reeds Ten Days That Shook the World in het Vietnamees en hij legt geduldig uit waarom die boeken hem lief zijn.

Het volgende personage is een Amerikaanse vrouw, die Kramer kennelijk ook nog kent van zijn vorige bezoek aan Hanoi. Ze vertelt hoe haar blikveld indertijd verruimd werd door haar deelname aan de beweging tegen de oorlog, maar er klinkt ook iets door dat op spijt lijkt, of berusting. En waarom filmt Kramer haar gezicht in steeds engere close-ups, in natuurlijke schaduwen, met een claustrofobisch effect? Een terloopse opmerking van de vrouw, Linda Evans, aan het slot van haar betoog over ‘hier in de gevangenis’ levert de schokkende verklaring: ze werd in Californië tot 40 jaar veroordeeld wegens verboden wapenbezit en samenzwering.

Het perspectief van die nog lang niet vereffende rekening drukt een imposant stempel op de rest van Kramers film. De beelden van nijvere jonge manicuren, van het bedrijvige fietsverkeer in de Vietnamese hoofdstad, van een blinde gitarist en andere oorlogsslachtoffers, de intens waargenomen gezichten van oude en jonge mensen, lijken te wijzen op een nieuwe start voor Vietnam. Maar steeds doemen weer de schaduwen op het gezicht van Evans in de herinnering op, als verwijzing naar ‘Vietnam’.

Kramer betoont zich niet alleen een meester in de subtiele manipulatie van het bewustzijn van de kijker. Hij slaagt er ook in om een fresco met 10-tallen personages, altijd 1 van de moeilijkste opgaven voor documentaristen, op associatieve wijze overzichtelijk te houden. Verbijsterend effectief is ook de simpele vondst om kleurenfoto’s voor de camera neer te leggen, kiekjes van onnadrukkelijk in het totale beeld passende impressies. Nooit eerder deed Kramer in een film zo duidelijk afstand van zijn kenmerkende behoefte een passie te preken. Point de départ is een schijnbaar uit de losse pols gefilmde verantwoording, een bevrijdend persoonlijk – en politiek – document, dat geen antwoorden in petto heeft. Je zou wensen dat al die makers van als ‘documentaire’ aangekondigde televisiereportages (en dan bedoel ik niet Doebele en Schmidt) Kramers film eens zorgvuldig zouden bestuderen, al was het maar om diens superieure beheersing van de documentaire vorm. – NRC Handelsblad [11.06.95]